از آتش‌فشان تا قورمه‌سبزی: مقدمه‌ای بر تکامل مولکولی غذا

 

بیشتر رویکردهای رایج به تغذیه، غذا را در شمارش کالری، درشت‌مغذی‌ها و توصیه‌های تجویزی خلاصه می‌کنند. اما از منظر زیست‌شناسی فرگشتی، هر لقمه غذا بسته‌ای حاوی سیگنال‌های اطلاعاتی باستانی است که قدمت آن‌ها به میلیاردها سال پیش بازمی‌گردد. پیش از آنکه نخستین گیاه یا جانور بر پهنه زمین ظاهر شود، پروکاریوت‌ها در تاریکی چاه‌های هیدروترمال و صخره‌های گداخته، معمای شکستن پیوندهای بنیادین کربن، نیتروژن، گوگرد و فسفر را حل کردند. مسیرهایی که امروز حیات را زنده نگه داشته‌اند، میراث انحصاری همان باکتری‌ها و باستانیان کهن هستند.
بدن ما یک ماشین سوخت‌رسان انفرادی نیست؛ ما یک «کنسرسیوم همزیست» (Holobiont) هستیم که بخش عمده‌ای از ابزارهای هضم خود را از میکروب‌ها به امانت گرفته‌ایم. وقتی اجداد ما آتش را مهار کردند، فرآیند هضم را از درون بدن به «درون دیگ‌ها» منتقل ساختند تا قفل‌های شیمیایی غذا را پیش از بلعیدن بشکنند.
در این وبینار تخصصی، به سفری عمیق در تبارشناسی مولکولی تغذیه می‌رویم؛ از خاستگاه حیات در کف اقیانوس‌های باستانی تا هارمونی بیوشیمیایی یک خوراک اصیل ایرانی.

سرفصل‌ها و محورهای اصلی گفت‌وگو

• چرا چوب و زغال غذا نیستند؟ (راز زیست‌فراهمی و ترمودینامیک در طبیعت):
  چرا انرژی شیمیایی یک تن چوب یا زغال‌سنگ برای پستانداران غیرقابل مصرف است؟ بررسی تفاوت «فراوانی ترمودینامیکی» با «دسترسی زیستی کینتیکی» و نقش پیوندهای فسفاتی و گرادیان‌های غشایی در تعریف غذا.
• روزی که زمین سنگ‌خوار بود (نخستین آشپزهای میکروبی تاریخ):
  بیش از ۲ میلیارد سال انحصار شیمی در دست پروکاریوت‌ها؛ تثبیت بنیادین کربن، نیتروژن، گوگرد و فسفر، پیمایش در برج ردوکس و شوک اکسیداسیون بزرگ (تبدیل اکسیژن از سم مهلک به سوخت پربازده).
• ما هرگز تنها غذا نمی‌خوریم! (شکست توهم ارگانیسم منفرد و پارادایم هولوبیونت):
  چرا هیچ ارگانیسمی با یک ژنوم واحد هضم انجام نمی‌دهد؟ بررسی همزیستی متابولیک، سهم عظیم ژن‌های میکروبیوم در گوارش و شبکه تغذیه اشتراکی.
• جنگ شیمیایی در بشقاب (گیاهان چطور مانع خورده‌شدن می‌شوند؟):
  تله‌های ضدتغذیه‌ای گیاهان برای قفل کردن املاح (فیتات‌ها، تانن‌ها، اگزالات‌ها و مهارکننده‌های آنزیمی) و پاسخ تکاملی کبد و میکروبیوم برای شکستن این قفل‌ها.
• کالبدشکافی قورمه‌سبزی (چطور آتش و قابلمه قفل‌های غذا را شکستند؟):
  آشپزی به مثابه روده بیرونی و آزادسازی انرژی برای رشد مغز؛ مهندسی هیدرولیز کلاژن، فعال‌سازی زیست‌فراهمی آهن با اسیدیته لیموعمانی، حل شدن پلی‌فنول‌ها در ماتریکس چربی و تغذیه هدفمند باکتری‌های همزیست روده.

این وبینار برای چه کسانی طراحی شده است؟

• دانشجویان، پژوهشگران و اساتید رشته‌های بیولوژی، بیوشیمی، بیوانفورماتیک، ژنتیک و علوم سلولی-مولکولی
• پزشکان، داروسازان و متخصصان تغذیه علاقه‌مند به درک مکانیسمی و فرگشتی متابولیسم
• علاقه‌مندان به انسان‌شناسی زیستی، تاریخ طبیعی حیات و بیوفیزیک سیستم‌های زنده

شناسنامه و مشخصات برگزاری رویداد

• مدرس: پوریا آزادی (پژوهشگر زیست‌شناسی سیستم‌ها و بیوانفورماتیک)
• زمان برگزاری: سه‌شنبه ۲۳ شهریور ۱۴۰۵
• ساعت: ۱۹:۰۰ به وقت تهران
• مدت زمان: ۱۲۰ دقیقه (ارائه تعاملی + بخش پرسش و پاسخ زنده)
• امکانات دوره: دسترسی نامحدود به ویدئوی باکیفیت ضبط‌شده وبینار + فایل کامل اسلایدهای تحلیلی