از اکسیژن تا شوکران: مقدمه‌ای بر تکامل مولکولی سم، سیناپس و پادزهر
رویکرد رایج به پدیدهٔ مسمومیت، سموم را اختلالاتی عارضی، حوادثی بیوشیمیایی یا ناهنجاری‌های تصادفی در طبیعت قلمداد می‌کند. اما از منظر زیست‌شناسی فرگشتی، سم‌شناسی نه حاشیهٔ حیات، بلکه موتور محرک تکامل آن بوده است؛ حیات همواره روی لبهٔ باریک یک تیغ بیوفیزیکی تعادل خود را حفظ کرده است. هر نوآوری ساختاری، هر گذرگاه متابولیک و هر پیام‌رسان عصبی که ارگانیسم‌ها برای ادراک، حرکت و بقا ابداع کردند، بلافاصله به پاشنه‌آشیل و هدف بعدی یک مولکول زهرآگین برای فلج کردن کل سیستم بدل شد.
نخستین فاجعهٔ سم‌شناسی تاریخ نه با گیاهان سمی، بلکه با ظهور فتوسنتز اکسیژنی آغاز شد؛ زمانی که یک پسماند بیوشیمیایی به نام اکسیژن، سیاره‌ای از باکتری‌های بی‌هوازی را در آتش رادیکال‌های آزاد سوزاند. اما حیات به جای تسلیم، دست به معامله‌ای ترمودینامیکی زد: هیولای سمی را درون اندامکی به نام میتوکندری به بند کشید تا آن را به پربازده‌ترین سوخت فرگشت تبدیل کند. با فتح خشکی و رویارویی گیاهان بی‌تحرک با جانوران متحرک، جنگ از سطح متابولیسم پایه به سمت «مهندسی هدفمند سیناپس‌ها» کشیده شد؛ جایی که گیاهان از دل همان اسیدهای آمینهٔ سازندهٔ حیات، آلکالوئیدهایی تراشیدند که تنفس و ارادهٔ شکارچی را در کسری از ثانیه خاموش می‌کردند.
در این وبینار تخصصی، به کاوشی ژرف در تبارشناسی مولکولی سم و فرگشت سیستم‌های عصبی می‌پردازیم؛ از نخستین بحران‌های ردوکس در زمین باستان تا کالبدشکافی آخرین دقایق فیزیولوژیک مغز سقراط بر اثر نوشیدن عصارهٔ شوکران.
سرفصل‌ها و محورهای اصلی گفت‌وگو

• اکسیژن؛ نخستین سم تاریخ سیاره (فاجعه اکسیداسیون بزرگ و نشت رادیکال‌ها):
  چگونه یک زبالهٔ بیوشیمیایی حیات بی‌هوازی زمین را تا مرز انقراض کامل پیش برد؟ بررسی واکنش فنتون، سمیت فلزات واسطه در زمین آغازین، انهدام ساختاری خوشه‌های آهن-گوگرد ($[Fe-S]$) در آنزیم‌های کهن، و پراکسیداسیون چربی‌های غشایی.
• رام کردن هیولا در میتوکندری (تبدیل سم به پربازده‌ترین سوخت حیات):
  فرگشت خطوط پدافند آنتی‌اکسیدانی (کاتالاز، سوپراکسید دیسموتاز و چرخه گلوتاتیون)؛ چگونگی احیای چهارالکترونی و ایمن اکسیژن در سیتوکروم c اکسیداز، و جهش شانزده‌برابری سنتز ATP که پیش‌شرط پرسلولی شدن و ظهور سیستم عصبی شد.
• گیاهان چگونه غذا را مین‌گذاری کردند؟ (نبرد شیمیایی خشکی و زایش آلکالوئیدها):
  تراژدی بی‌تحرکی گیاهان و خلق زرادخانهٔ متابولیت‌های ثانویه از دل مسیرهای بیوسنتز اسیدهای آمینه؛ تله‌های مولکولی، گلیکوزیدهای سیانوژنیک برای خفه‌کردن تنفس میتوکندری، و مهارکننده‌های گوارشی که ارگانیسم را با شکم پر به کام گرسنگی می‌کشند.
• ثانیه‌های آخر در مغز و عضلات سقراط (کالبدشکافی بیوفیزیکی کونیین و فلج تنفس):
  چرا بیش از ۹۰ درصد سموم کشندهٔ طبیعت پیوندگاه‌های عصبی را هدف می‌گیرند؟ ساختار مولکولی آلکالوئید کونیین (Coniine) در گیاه شوکران کبیر، مکانیسم رقابت با استیل‌کولین روی گیرنده‌های نیکوتینی (nAChR)، بلوک دپلاریزاسیون پایدار، فلج صعودی عضلات دیافراگم و توقف تنفس در عین شفافیت و هشیاری کامل قشر مخ.
• مرز نامرئی سم، غذا و دارو (پالایشگاه کبد، هولوبیونت و راز هرمزیس):
  همکاری سیتوکروم‌های P450 کبدی و میکروبیوم روده در بیوترانسفورماسیون سموم؛ بازخوانی اصل پاراسلسوس و پدیدهٔ هرمزیس (Hormesis): چرا دوزهای ریز از سموم دفاعی گیاهان (پلی‌فنول‌ها، سولفورافان و ادویه‌ها) مسیر پادزهری سلول (Nrf2) را تحریک کرده و نقابی از شفا به خود می‌گیرند؟

این وبینار برای چه کسانی طراحی شده است؟

• دانشجویان، پژوهشگران و اساتید رشته‌های زیست‌شناسی، بیوشیمی، علوم اعصاب (نوروساینس)، بیوانفورماتیک و علوم سلولی-مولکولی
• پزشکان، داروسازان، متخصصان سم‌شناسی، فیزیولوژی و فارماکولوژی علاقه‌مند به ریشه‌های مکانیسمی و فرگشتی داروها و سموم
• علاقه‌مندان به تاریخ طبیعی حیات، بیوفیزیک اعصاب و فلسفه تکاملی سیستم‌های زیستی